Domates Sapları Ekonomiye Kazandırılıyor: Yeni Biyomalzeme Geliştirildi

Domates sapları, bilim insanları tarafından geliştirilen yöntemle yüksek katma değerli biyomalzemelere dönüştürülüyor.

Türkiye’de milyonlarca ton domates atığı, bilim insanlarının geliştirdiği yenilikçi yöntemlerle ekonomiye kazandırılıyor. Mersin Üniversitesi Çevre Mühendisliği Bölümü’nden Prof. Dr. Nadir Dizge, yürüttükleri projede domates saplarını işleyerek yeni bir biyomalzeme elde ettiklerini belirtti. “Atık Domates Sapı Külünden Bioaktif Fosfat Cam Üretim Yöntemi” adı verilen projede, sapların fosforik asitle işlenmesiyle camsı bir yapı oluşturuldu.

Bu çalışma, bu yıl Sıfır Atık Günü kapsamında gıda atıklarının yeniden değerlendirilmesine yönelik örnek uygulamalardan biri olarak dikkat çekiyor. Mersin, Hatay ve Çukurova bölgesinde yoğun olarak bulunan domates saplarının tarlalarda çürümeye terk edilmesi yerine, katma değerli bir ürüne dönüştürüldüğü projede ekip, patent başvurusunda da bulundu.

2025 yılında tamamlanması planlanan proje, yaklaşık bir yıl süren saha ve laboratuvar çalışmalarının ürünü olarak tarımsal organik atıkların değerlendirilmesi ve düşük karbon ayak izi hedeflerine katkı sağlamayı amaçlıyor.

Dizge, Çukurova, Mersin ve Antalya’nın Türkiye’nin önemli domates üretim merkezleri olduğunu hatırlatarak, çalışmanın ilk aşamasında atık su ve ağır metal tutulumuna yönelik çözüm arayışının bu projeyi ortaya çıkardığını ifade etti. Domates saplarının yaklaşık 900 santigrat derecede işlenmesiyle yüksek kalsiyum içeriği tespit edildiğini belirten Dizge, “Domates saplarını fosforik asitle işledik ve camsı bir yapı elde ettik. Böylece kalsiyum fosfat bazlı bir cam malzemesi ya da cam katkı maddesi üretilebileceğini gördük. Aslında süreç biraz tesadüfen ilerledi. Bu çalışmayı Doç. Dr. Hüdaverdi Arslan ve Dr. Zelal Işık ile birlikte yürütüyoruz. Tarımsal atıkları katma değerli ürünlere dönüştürmek amacıyla domates saplarından yenilikçi bir biyomalzeme geliştirdik” dedi.

Türkiye’de yıllık 14-15 milyon ton domates üretildiğine dikkat çeken Dizge, bu üretimden 7-12 milyon ton arasında biyokütle atığının ortaya çıktığını söyledi. Bu atıkların büyük bölümünün ekonomik değer yaratmadan bertaraf edildiğini belirten Dizge, “Bu düşük değerli atıkları yüksek katma değerli biyomalzemelere dönüştürerek döngüsel ekonomi açısından yeni bir yaklaşım sunuyoruz” diye ekledi.

Geliştirilen biyomalzemenin cam sanayinde çevreci bir alternatif olabileceğini ifade eden Dizge, domatesin doğal yapısındaki kalsiyumun bu süreçte önemli rol oynadığını vurguladı. “Biyomalzeme, cam sanayinde silisyum yerine çevreci alternatif bir katkı maddesi olarak kullanılabilir. Böylece doğadan kumdan alınan silisyum miktarını azaltmış oluyorsunuz” dedi.

Hasat sonrası genellikle tarlada bırakılan domates saplarının, uygulanan işlemlerle yüksek kalsiyum içeren ara ürüne dönüştürüldüğünü aktaran Dizge, “Bu ürünü asitle işleyerek camsı yapıya sahip, kalsiyum fosfat esaslı bir cam malzemesi elde ettik. Geliştirdiğimiz malzeme biyouyumluluğu sayesinde diş hekimliği başta olmak üzere biyomedikal uygulamalarda da kullanılabilir. Bu çalışma, hem tarımsal atıkları ekonomiye kazandırmak hem de doğal kaynak tüketimini azaltmak açısından önemli bir örnek” şeklinde konuştu.

Dizge, projenin çevresel katkısına da değinerek, “Asıl can alıcı nokta, bitki bünyesinde doğal olarak bulunan bileşenleri açığa çıkarıp yüksek katma değerli bir ürüne dönüştürmek. Hasat sonrası tarlada bırakılarak çürüyen saplara bu sayede ekonomik değer kazandırıyoruz, böylece hem atık yönetimine katkı sağlıyor hem de sürdürülebilir üretim anlayışını destekliyoruz” değerlendirmesinde bulundu.